Gent krijgt zijn eerste voedselbos!

18 februari 2017door Nathalie S.
97.380 EUR
20ste eeuwse gordel

Een Gents voedselbos is een zelforganiserend ecosysteem dat natuur, voedsel en mensen met elkaar verbindt en al doende in ruimtelijke, sociaal-culturele en milieutechnische behoeften van de stad voorziet. Een voedselbos is de meest diverse vorm van natuurlijke landbouw en één van de spannendste wereldwijde voedselinnovaties van onze tijd.

Het is een combinatie van bomen, struiken, planten en dieren met een grote diversiteit aan eetbare soorten. In een voedselbos leren we goed boeren met de natuur. Het levert de stad en haar bewoners een hoge natuurwaarde op en herstelt verschillende functies (zie facts & figures helemaal onderaan).

Meerdere dromen komen hier uit.

In een voedselbos leren mensen, planten en dieren duurzaam samenwerken. Dat biedt een krachtig, haalbaar en positief antwoord op enkele complexe vraagstukken en uitdagingen waar we allemaal voor staan, zoals klimaatverandering, verlies aan biodiversiteit, stijgende gezondheidskosten, ...

Een voedselbos is voor de bewoners allereerst een plek tot ontmoeting en verbinding van natuur met voedsel. Het is een publieke ruimte om even tot rust te komen zonder dat het geld kost. Wie droomt er niet van om als bewoner door een stadsbos te lopen en zo langs een wild pad lekkere frambozen, appels, hazelnoten, tamme kastanjes te verzamelen.

De nabijheid van een voedselbos is een dankbaar geschenk voor gezinnen met kinderen omwille van de zingeving, speelruimte en natuurbeleving dichtbij huis. Een eetbaar stadsbos biedt de perfecte omgeving voor recreatie en educatie voor zowel jong als oud.

Via bezoek en/of participatie aan een voedselbosproject leren stadsbewoners anders nadenken over en omgaan met thema’s als voeding, energie, (minerale) grondstoffen en ‘afval’. Want in de natuur bestaat er immers geen afval. En dit kringloop- en systeemdenken is een handig tool om tot een plezierige en veerkrachtige lokale gemeenschap te komen.

De mate en het moment van participatie kiezen de bewoners zelf: bezoek, beheer, onderhoud, oogsten, ... Al doende verwerven deelnemers tal van voedselvaardigheden: zoals het oogsten en verwerken van alle eetbare producten. Alle praktische leerervaringen bevorderen de menselijke creativiteit als groep (gemeenschapsgevoel) en als individu (persoonlijke groei).

Permanent meerjarig eetbaar openbaar groen in de stad biedt tevens nieuwe mogelijkheden om een aantrekkelijke groene omgeving te combineren met voedselproductie, educatie en participatie door bewoners. Dit voedselbos heeft dus veel potentieel om te functioneren als een levend laboratorium, waar onderzoeks- en innovatieprocessen worden gerealiseerd binnen een multi-stakeholder partnership.

In het Gents voedselbos onderzoeken we enkele belangrijke maatschappelijke fenomenen: circulaire economie, gedragsverandering, participatie, gezondheidseffecten van natuur voor verschillende groepen, etc...

Wat zijn de waarden van een voedselbos?
 

Voor de stadsbewoners en deelnemers:

  • lokale ontmoeting
  • restoratieve en herstellende impact van natuur voor iedereen
  • publieke ruimte met mogelijkheid tot verschillende vormen van participatie en verbinding, ook met name voor doelgroepbewoners met psychische kwetsbaarheden of andere kwetsbare groepen (vluchtelingen)
  • bevorderen van de ontwikkeling van kinderen
  • natuurbeleving
  • duurzame gedragsverandering bij gemeenschap en indivu
  • nuttige tijdsbesteding
  • het versterken van deelnemers en het voeden van nieuwe burgerinitiatieven:
    er ontstaan nieuwe zelflerende netwerken (cfr. Het Spilvarken)
  • voedselbosgerelateerde activiteiten bevorderen de sociale cohesie dankzij het multifunctioneel karakter: beheer, natuur en milieu-educatie, zorglandbouw, ...

Voor de stad, beleid en partners:

  • toerisme (netwerkorganisaties in natuur, landbouw, wonen, bedrijvigheid)
  • kind en gezin (kindvriendelijke natuur, aanzet tot beweging)
  • recreatie (speelruimte, natuurbeleving, nuttige tijdsbesteding, zingeving volwassenen)
  • natuur- en landschapsbeheer (samenwerkingspartners Natuurpunt, Bos+, werkgroep stadslandbouw)
  • educatie en zorg (basisscholen, zorginstellingen, universiteiten, (kinder)psychologen)
  • waterberging en koelcapaciteit (Gent klimaatstad, woningbouwcoöperaties)
  • ecologisch, productief en recreatief landschap (korte keten, stadsnabije landbouw)
  • meervoudig en collectief ruimtegebruik verhoogt het sociale, politieke en economische draagkracht voor het behoud van open ruimte.

Van prototype naar proof-of-concept

Dit voorstel is uitgewerkt op een vaste plek (>1ha) in Sint-Denijs-Westrem, maar de locatie staat nog niet vast. Het moet ergens beginnen. En het zou evengoed in alle privé-tuinen kunnen worden ontworpen, die tellen samen evenveel oppervlakte als onze bossen. Wat wel vast staat, is dat dit voorstel een urgent prototype op maat is, een vervolg op Het Spilvarken.

Veranderingen zijn pas duurzaam als ze gedragen worden door mensen. En dat is het doel, een  collectief goed opleveren.

(1) de stad wint aan duurzaamheid:

Het verbeteren van stedelijk klimaat, de ruimtelijke kwaliteit en diversiteit in het gebied, efficient ruimtegebruik, de natuurwaarde van het gebied en de ecologische infrastructuur.

“De belofte van een productief voedselbos-ecosysteem is een hoge biodiversiteit en hoge opbrengst (in kwaliteit, kilo’s en ecologische waarde en diversiteit) en een lage graad van onderhoud”. - Wouter van Eck.

Het voedselbos is een alternatief model voor beheer en onderhoud van openbaar groen.

Het onderhoud van grote oppervlakken openbaar groen vormen nu een grote gemeentelijke kostenpost. Met het voedselbos als beheersvorm kunnen tegen gelijkblijvende kosten zowel kwaliteit, biodiversiteit, productiviteit als participatie van bewoners toenemen.

(2) de stadsgerichte landbouw aan productiviteit:

Een productief voedselbos biedt met vruchten, wortels, paddenstoelen en noten een interessante aanvulling op andere vormen van stadslandbouw.

Korte keten – de producten van een voedselbos zijn complementair met de meeste huidige teelten en omvatten ook een aantal nog minder bekende eetbare gewassen, een mogelijke niche-markt.

Partners afzet –  naast het oogsten voor eigen gebruik van deelnemers en participanten, kan de voedselproductie ook een lokale afzetmarkt creëren (directe verkoop, lokale horeca, catering & verwerkende industrie). Ook duurzame chef-koks en restaurants kunnen voedselvaardigheden delen door eetbare producten uit het voedselbos te leren verwerken in hun gerechten. Aansluiting zoeken met samenwerkingspartners (bijen-imker, herboriste, milieupsycholoog, ...) kan tot nog meer voedselbosgerelateerde activiteiten leiden in de vorm van workshops en events.

Voorbeeldmenu:

‘Winterse kost uit het Voedselbos’:
gemarineerde oesterzwammen, vers gebakken broodjes van kastanjemeel,
gelei met mispel en kweepeer, salade van postelein en walnotenolie.

(3) de stedelijke economie en haar sociaal en ecologisch systeem wint aan diensten:

Stedelijke groene ruimtes zijn bijzonder belangrijk in de bestrijding van hitte-eilanden.

Groene ruimten worden naast verkoeling systemen, geluidsbuffers en luchtzuivering gezien als ecosysteemdiensten die samenhangen met de aanwezigheid van natuur. Binnen de ecosystemen zijn de zogenaamde ‘culturele functies’ waaronder natuur, welzijn en gezondheid vallen moeilijk te becijferen.

Uit onderzoek naar het voorkomen van bepaalde ziektes in relatie tot de aanwezigheid groen werden de gezondheidsbaten beraamd op 10.000 euro per ha (Aertsens et al, 2012). 

Dit is belangrijk, want de EU gezondheidssector vertegenwoordigt 15% van de publieke uitgaven, en de kosten zullen naar verwachting maar stijgen. Er is aanzienlijke druk op de budgettaire overheidsuitgaven (Ten Brink et al. 2016).

De algemeen aanvaarde positieve invloeden van natuur op het sociaal, psychisch en lichamelijk welzijn zijn:

- herstel van stress en aandachtsmoeheid (antidepressiva)
- aanzetten tot beweging (biowalks en prikkelpaden)
- vergemakkelijken van sociaal contact (lokale ontmoeting)
- bevorderen van de ontwikkeling van kinderen (kindvriendelijke natuur)
- persoonlijke ontwikkeling en zingeving bij volwassenen (herontdekking natuur)

 

Kortom, een voedselbos is met zijn ecologische, economische en zeker sociaal-culturele meerwaarde een grote bonus voor de stad en haar bewoners, waarbij de investering zichzelf op relatief korte termijn terugverdient door het grotere welbehagen bij, en het sociale netwerk van de naburige bewoners, samen met de meer meetbare economische voordelen.

 

 

Facts & figures

  • Mensen willen meer tijd doorbrengen in groene gebieden.
  • In Vlaanderen is natuur, namelijk bossen, beperkt. Meer dan 21% van de Vlamingen beschikt niet over buurtgroen (binnen de 400m wandelafstand) of wijkgroen (binnen de 800m).
  • Groene gebieden verhogen het niveau en de bereidheid om aan lichaamsbeweging te doen.
  • Recreatie in de groene open ruimte heeft veel belangrijke voordelen op het vlak van gezondheid, zowel mentaal als fysisch[1].
  • Volgens de voorlopige resultaten van een therapeutisch tuin project in Alnarp (Zweden) dat onderzoek doet over de effecten van stress gerelateerde psychische aandoeningen, postslagrevalidatie en oorlogsneuroses (met vluchtelingen), zijn de primaire kosten van patiënten gedaald met 28%, en de dagen doorgebracht in het ziekenhuis gedaald met 64% (Ten Brink et al, 2016).
  • Artsen schrijven minder antidepressiva voor in groene stedelijke gebieden (Taylor et al., 2015). 
  • Verbetering van emotionele, cognitieve en sensorimotor functies, en toename van maatschappelijke participatie en levensvoldoening, zijn enkele van de voordelen die het natuurcontact heeft bewezen te veroorzaken[2].
  • Beweging of tijd doorbrengen in natuur voorkomt stress, herstelt aandachtsmoeiheid, biedt ons een gevoel van vitalisering en een daling van stressvolle gedachten door het restoratieve effect van natuur.[3][4]
  • Natuur verbetert ons humeur en maakt ons liefdevoller ten opzichte van elkaar (pro-sociaal) (Joye & Bolderdijk, 2015).
  • Natuur is de ideale speeltuin voor kinderen en het bevordert hun motorische ontwikkeling van kinderen, wat hun focus versterkt. Volwassenen kunnen genieten van persoonlijke ontwikkeling en zingeving.
  • Naast de mentale effecten, bevatten bossen phytoncides (natuurlijke vluchtige organische stoffen uit planten en bomen die stress verminderen en het immuunsysteem activeren) en negatieve ionen (negatief geladen luchtmoleculen met een depressie verminderende werking) (Craig, Logan, & Prescott, 2016 in Van den Berg, 2016). 
  • Het in contact komen met natuurlijke microbiota (het aanraken van planten en aarde) door tuinieren of door voedsel uit de natuur te plukken, versterkt ons immuun systeem (Hanski, et al., 2012).
  • Hoewel veel Vlamingen het leuk vinden om te wandelen als sport, zijn er ook vele die zich niet goed voelen in bossen en bijgevolg de natuur niet opzoeken. Bijvoorbeeld: recente studies uit Finland rond natuurgebaseerde integratie geven aan dat vluchtelingen een utilitaire functie verkiezen in de natuur. Voor hen is het belangrijk te voelen dat ze “nuttig zijn” om volledig van hun tijd in de natuur te kunnen genieten. Een voedselbos biedt nieuwe Gentenaren dus een manier die meer geschikt is voor hun culturele achtergrond (Airaksinen, 2017).
  • Het voedselbos biedt een zinvolle natuurervaring dichtbij thuis. Als het gaat om de gezondheidseffecten van de natuur om hoofdpijn te verlichten, stressniveau te verminderen en mensen doen meer evenwicht voelen, zijn zelfs kortere bezoeken - als ze maar regelmatig gebeuren - genoeg (Hansmann et al. 2007).

[1] Natuurrapport 2014: Geen welvaart zonder natuur. 27-02-2015.
https://www.inbo.be/nl/pers/natuurrapport-201...

[2] Weng, P.-Y., & Chiang, Y.-C. (2014). Psychological Restoration through Indoor and Outdoor Leisure Activities. Journal of Leisure Research, 46(2), 203–217.

[3] Ryan, R. M., Weinstein, N., Bernstein, J., Brown, K. W., Mistretta, L., & Gagné, M. (2010). Vitalizing effects of being outdoors and in nature. Journal of Environmental Psychology, 30(2), 159–168.

[4] Kaplan, S. (1995). The restorative benefits of nature: Towards an integrative framework. Journal of Environmental Psychology, 15(3), 169–182.

Bekijk alle acties in de wijk: