System change: alternatieven aan de macht

21 augustus 2018door Belmundo

Ons mondiale systeem staat onder druk. Maar de wereld bruist van alternatieven.

Ons mondiale systeem staat onder druk. Al langer worden we geconfronteerd met structurele problemen zoals globale ongelijkheid en de diepgewortelde erfenis van het Europees koloniaal verleden. Denk aan de tragische omstandigheden van migranten aan de Europese grenzen of aan landen waar de economie wel groeit maar de ongelijkheid niet afneemt. 7 op 10 mensen leven in een land waar ongelijkheid groeit. Grote bedrijven betalen nauwelijks belastingen dankzij fiscale paradijzen maar blijven tegelijkertijd lobbyen voor lagere sociale- en milieunormen.  Discriminatie op de arbeidsmarkt is nog steeds een realiteit. Sociale verwezenlijkingen die in het verleden langzaam zijn opgebouwd, staan op de helling.  Mensenrechten staan globaal onder druk en de ruimte voor het kritisch middenveld krimpt. Crises zoals COVID-19 en de klimaatcrisis leggen structureel ongelijke verhoudingen bloot en wijzen ons op de broosheid van onze welvaartstaat. 

Tijdens Belmundo durven we de huidige machtsverhoudingen in vraag stellen. Waarom moet het anders? Wat houdt verandering tegen? Welke alternatieven bestaan er? 

Waarom moet er iets veranderen?

Bijna 30 jaar geleden, in 1992, tijdens de Earth Summit in Rio spraken 179 landen af om economische ontwikkeling  af te stemmen op milieudoelstellingen. Hoe laten we respect voor de planeet hand in hand gaan met sociale en economische welvaart? Ook de klimaatcrisis stond toen al op de agenda. Maar anno 2020 is duurzame ontwikkeling nog steeds veraf: de biodiversiteit slinkt zienderogen en de uitstoot stijgt nog steeds (ecologische crisis), de wereldwijde ongelijkheid neemt jaar na jaar toe en door COVID-19 dreigen er volgens de Wereldbank 40 tot 60 miljoen extra extreem armen bij te komen (sociale en economische crisis). Ook de democratie en de mensenrechten staan onder druk (democratische crisis).

De oorzaken en de gevolgen van al deze crises zijn ongelijk verdeeld in de wereld. Hoewel de ecologische voetafdruk van de gemiddelde Belg meer dan 7 keer zo groot is dan die van de gemiddelde Keniaan, is het wel vooral de Keniaanse landbouwer die oogsten verwoest ziet door de regens die steeds onregelmatiger worden als gevolg van de klimaatcrisis. De vervuiling en de moderne slavernij die gepaard gaat met de productie van elektronica of kleding voor de Europese markt heeft vooral een impact op onder meer fabrieksarbeiders en rivieren in Azië. De ontginning van grondstoffen voor onze (wegwerp)producten zet druk op Latijns-Amerikaanse gemeenschappen en de natuur. Deze onrechtvaardigheden worden steeds vaker benoemd als ‘environmental racism’, ofwel de vaststelling dat de gevolgen van milieuvervuiling niet voor iedereen gelijk zijn (zowel binnen landen als tussen landen).[1]

Tegelijkertijd zien we dat ook in België en Europa de problemen aanhouden. Armoede en kinderarmoede stijgen. Geweld en discriminatie op de arbeidsmarkt zijn maar een greep uit het structureel racisme in onze maatschappij. Bovendien wordt vaak voorbijgegaan aan de ongelijke impact van de informele economie. Doordat veel banen in de informele sector zoals huishoudelijk werk en zorgverlening, zowel in rijkere landen als in zich ontwikkelende economieën, door vrouwen worden ingevuld, genieten ze doorgaans geen ziektekostenverzekering en hebben ze geen sociaal vangnet.

Decennialang discours over het belang van duurzame ontwikkeling heeft veel te weinig opgeleverd. Het huidige systeem is op lange termijn voor iedereen op deze planeet onleefbaar.

Waarom verandert er zo weinig? 

Om die vraag te beantwoorden, moeten we ons afvragen wie baat heeft bij het huidige systeem en wie niet. Die onderliggende machtsverhoudingen zijn bepalend maar lang niet altijd zichtbaar. Wanneer het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen aankomt, maken grote, multinationale bedrijven gebruik van achterhaalde handelsverdragen om landen aan te klagen die volgens hen te ver gaan met hun klimaatbeleid. De offensieve handelsbelangen van Europa gaan voor op het milieu of de sociale en mensenrechten van partnerlanden in EU-handelsakkoorden. Maar even vaak zijn de scheve machtsverhoudingen wel zichtbaar. COVID-19 maakte ook op dit vlak veel duidelijk. Toen de winkelketens in onder meer België de deuren sloten, annuleerden ze massaal bestellingen in Bangladesh. Miljoenen textielarbeiders, voornamelijk vrouwen, kwamen zonder inkomen te zitten. Het ging om aangegane engagementen, die vaak zelfs al geproduceerd werden, maar de kleine textielfabrieken zijn niet gewapend om tegen multinationale kledingbedrijven op te boksen. Toen het virus toesloeg was het ieder voor zich, ook tussen landen: rijke landen kaapten met hun grote koopkracht de mondmaskers, medische apparatuur en farmaceutische producten weg voor de voeten van ontwikkelingslanden. Van internationale samenwerking was geen sprake.

Zij die het meest macht hebben, hebben vaak het meest baat bij het huidige systeem en vice versa. Zij blokkeren broodnodige verandering naar een rechtvaardiger systeem dat in staat is om een antwoord te bieden op de ecologische, sociale en democratische uitdagingen. 

Alternatieven

Dat betekent niet dat iedereen stil zit. De wereld veranderen kan vertrekken vanuit die strijd tegen het bestaande onrecht en de uitholling van de bestaande machtsstructuren, maar ook vanuit aspiratie naar een betere wereld. De wereld bruist van alternatieven. Het bestaande systeem analyseren en ontmaskeren, de machtsconcentraties blootleggen, onrecht en ongelijkheid aanklagen, transparantie en inspraak opeisen, tegenmacht opbouwen zijn belangrijke stappen naar een betere en duurzame wereld. Het zijn vooral mensen in landen waar de impact van het systeem het grootst is die nadenken over een andere toekomst. Maar ook in de rijkere landen snakken veel mensen naar een andere toekomst. 

Er is niet één alternatief. Er zijn veel alternatieven. Sommige komen van  inheemse volkeren zoals 'Buen Vivir'. Ubuntu is een Zuid-Afrikaans concept dat wijst op de interconnectiviteit van onze menselijkheid. Anderen zoals 'degrowth' of een donut-model voor de economie, zijn ontstaan in geïndustrialiseerde samenlevingen die hun grenzen bereiken. Ze wijzen op de noodzaak het economisch groeimodel los te laten en een transitie naar een post-extractivistische wereld mogelijk te maken. 'Deglobalisering' is een reactie op de concentratie van macht bij oa. internationale bedrijven. Het kader van post-development biedt uiteenlopende alternatieve visies op ontwikkeling aan. De ‘Voedselsoevereiniteit’-gedachte heeft concrete alternatieven ontwikkeld voor kleine boeren en inheemse volkeren. Ecofeminisme heeft het over de rol van de vrouw en de natuur en het belang van het overwinnen van het huidige patriarchale regime. Het voorstel van de 'commons' benadrukt collectief beheer van publieke goeden. Rechten van de natuur kunnen complementair zijn aan de mensenrechten en zo het wereldbeeld veranderen waarin vooral de mens centraal staat. Ook in België en Gent bestaan er talloze alternatieven voor het huidige systeem. Denk maar aan plukboerderijen, systemen voor een alternatieve munt en de oproep naar meer burgerparticipatie. 

Er zijn veel alternatieven die zich aanbieden en die hun kracht putten uit onze diversiteit, creativiteit en solidariteit. Al deze voorstellen hebben sterke punten, beperkingen, tegenstellingen en gemeenschappelijke punten. Maar het zijn allemaal voorstellen die het huidige systeem in vraag stellen en kunnen bijdragen aan een andere wereld.

Met deze editie van Belmundo willen we niet alleen het bestaande systeem in vraag stellen en de onderliggende machtsverhoudingen die het in stand houden, maar ook de rijkdom aan visies en ideeën samenbrengen die we overal ter wereld terugvinden over hoe het anders kan. Ken jij een organisatie die de huidige machtsverhoudingen op zijn kop wil zetten en het verdient om in de schijnwerpers te staan? Organiseer dan samen met andere partners een activiteit in Gent tussen 1 en 31 maart!

[1] https://www.theguardian.com/environment/2019/oct/21/what-is-environmenta...

Meer over: